Het Venbergse watermolenlandschap
Aan de oevers van de Dommel ligt het watermolenlandschap van Venbergen. Dit uitgestrekte gebied, rondom de Venbergse Watermolen ten zuiden van Valkenswaard, is rijk aan verhalen en geschiedenis.
Het watermolenlandschap biedt een bijzondere blik op het verleden. Al sinds de 13e eeuw speelt de molen een belangrijke rol in de landbouw en economie van de regio en was zo een ontmoetingspunt voor iedereen. Het landschap laat zien hoe mensen handig gebruik maakten van de kracht van de Dommel om land te bewerken en voedsel te produceren. Het gebied rondom Venbergen is daarom niet alleen een prachtig natuurgebied, maar ook een tastbare herinnering aan de ontwikkeling van Valkenswaard door de eeuwen heen. De watermolen heeft hierin een belangrijke rol gespeeld. Foto: Roel van Moorsel
Verdwenen erfgoed wordt weer zichtbaar
Naast de molen zijn er in de directe omgeving nog meer historische bijzonderheden die in de loop der tijd uit het zicht zijn verdwenen. Zoals bijvoorbeeld de Schanse van Weerde, Vloeiweiden en de zogenaamde Boomgracht. De komende tijd worden deze bijzondere plekken weer zichtbaar gemaakt in het landschap. Het zichtbaar maken van cultuurhistorisch erfgoed, zorgt ervoor dat inwoners en bezoekers de geschiedenis van Valkenswaard zelf kunnen ontdekken. En kunnen ervaren hoe het landschap er vroeger uit zag, hoe er geleefd werd en waarom het watermolenlandschap zo bijzonder en uniek is.
Binnenkort worden er infopanelen geplaatst langs een wandelroute met uitleg over de verdwenen plekken, en er wordt een reconstructie van de Schanse van Weerde in het landschap teruggebracht.
1. Schanse van Weerde
Een schans was vroeger een verdedigingswerk dat dorpen in tijden zonder centraal gezag zelf aanlegden om zich te beschermen tegen rondtrekkende bendes en legers. Deze schansen lagen bewust in moeilijk toegankelijk, vaak drassig gebied en waren omgeven door wallen en een gracht.
De Schanse van Weerde stamt uit 1629. Met een diepe gracht, hoge aarden wallen en een toegangspoort bood een schans een veilige schuilplek waar men zich kon verschansen.
Na de vondst van archeologische resten in 2023 is in samenspraak met Waterschap, Omgevingsdienst, Provincie, Molenstichting, Heemkundekring, IVN en omwonenden gekeken hoe een reconstructie van de Schans eruit zou kunnen zien.
Voorlopige planning
Naar verwachting starten we in februari 2026 met het voorbereidende grondwerk. De exacte planning wordt later bekend gemaakt. De totale reconstructie duurt waarschijnlijk tot de start van het broedseizoen, maar is afhankelijk van de weersomstandigheden. Ook worden er tegen die tijd infopanelen geplaatst.
2. Vloeiweide
Net als de Schanse van Weerde maakte ook een vloeiweide deel uit van het historische watermolenlandschap. Deze zogenaamde vloeiweide was een stuk grond dat geschikt werd gemaakt voor graslandbevloeiing. Dat betekent dat het water uit de Dommel over de weide stroomde, zodat water en voedingsstoffen voorzichtig op het land terecht kwamen. Met de komst van kunstmest verdwenen deze weides uit het landschap. Er zijn er slechts een paar bewaard gebleven, waarvan de bekendste zuidelijk is gelegen in natuurgebied De Plateaux aan het einde van de Luikerweg op de grens met België.
3. Boomgracht
De Boomgracht was een zogenaamde landweer. Dit was een lange verdedigingslinie van grachten, wallen en struikgewas die het gebied rond Valkenswaard moest beschermen in de middeleeuwen. De boomgracht was één van die grachten en was ongeveer anderhalve kilometer lang. De route liep via het Boomven langs de Boombossen en mondde uit in de Tongelreep bij de Stepkesberg. Bewoners transporteerden hun turf door de Boomgracht naar huis.
Door ruilverkaveling verdween de Boomgracht in de jaren ’70 grotendeels uit het watermolenlandschap. Alleen de uiteinden zijn nog herkenbaar, en langs de oude spoordijk is nog een klein stukje in het terrein zichtbaar.
Samenwerking en financiering
Dit project is tot stand gekomen met behulp van een samenwerking tussen vele partijen en wordt gefinancierd door Interreg- Vlaanderen, de Ergoeddeal (Waterschap de Dommel, provincie Noord-Brabant en de Molenstichting) en de Regiodeal. Daarnaast wordt het project mede mogelijk gemaakt door het programma Dommelland, waar natuur, recreatie, sport en cultuur met elkaar verbonden worden. www.valkenswaard.nl/dommelland
