100 jaar GGD Brabant-Zuidoost
Sinds 1 januari 2006 is Valkenswaard onderdeel van de regionale gezondheidsdienst GGD Brabant-Zuidoost. Daarvoor heeft Valkenswaard een eigen ontwikkeling doorgemaakt, lokaal en regionaal, wat betreft de gezondheidszorg.
Van naastenliefde naar professionele gezondheidszorg
Tot in de negentiende eeuw staat de gezondheid minder in de belangstelling. Men is dan voor zorg aangewezen op familie en buurt, soms op chirurgijns en in specifieke gevallen op initiatieven-uit-liefde (caritas) vanuit de kerk, het dorp of de stad. Deze situatie bestaat in Valkenswaard tot de eerste dokter zich meldt. In 1843 vestigt Johannes Henricus Gijrath zich als, niet gepromoveerde, geneesheer in Valkenswaard.
Tot dan zijn de inwoners aangewezen geweest op chirurgijnen. In de 17e eeuw hebben de dorpelingen Gijsbert Webster en Marcelis Borremans en in de eeuw daarna: Hendrik Joseph Linius, Adam Guljé, Trüpel en Francis Weijckel. Johan Philip Mohr is de laatste chirurgijn in de 19e eeuw. Elisabeth Surgen is in die tijd de vroedvrouw. Ruim en halve eeuw zet Johannes Gijrath zich in voor de gezondheid van de inwoners van Valkenswaard. Daarnaast neemt Gijrath ook de ‘armen-praktijk’ waar in Dommelen, Aalst, Westerhoven, Waalre, Leende en Gestel.
Wetgeving legt basis voor publieke gezondheidszorg
Landelijke wetgeving brengt meer zekerheid in de gezondheidszorg door betere medische omschrijvingen en een meer structurele aanpak van de volksgezondheid. De Gemeentewet (1851) legt de zorg voor de openbare volksgezondheid neer bij de gemeenten. De ‘Wet op het Geneeskundig Staatstoezicht op de Volksgezondheid’ (1865) brengt met een ‘inspectieregeling’ zekerheid in de uitvoering van de lokale gezondheidszorg. Een volgend drukmiddel voor de gemeenten is de ‘Wet op de Besmettelijke Ziekten’ (1872). De wet van 1865 krijgt in 1902 een dwingend karakter. Eindhoven wordt aangewezen als centrumplaats voor en gezondheidscommissie voor de gemeenten Aalst, Eindhoven, Geldrop, Gestel, Blaarthem, Nuenen, Oerle, Stratum, Strijp, Tongelre, Veldhoven, Woensel, Zeelst en Zesgehuchten. Er komt daartoe in 1919 een verordening, die na diverse aanscherpingen voldoet. In 1926 kan men spreken van een Gemeentelijke Geneeskundige Dienst, die zelfstandig functineert. (Dr. J.M.P. van Oorschot ‘Eindhoven, een samenleving in verandering’)
De opkomst van kruisverenigingen en religieuze zorg
Het duurt dus enige tijd voor de wetgeving overal in het land geimplementeerd is. De gewenste toename van de noodzakelijk geachte lokale artsen merkt men ook pas ruim na de eeuwwisseling (1900).
Wat sneller en effectiever gaat: het ontstaan van de Kruisverenigingen en de zustercongregaties. Vanaf 1872 zijn de Kruisverenigingen ‘booming’. Voor zowat elke zorgtaaak komt er een vereniging, met letterlijk een ‘eigen kleur’. Wijkverpleging is zo’n zorgtaak. In Eindhoven komt de eerste wijkverpleging in 1903, het (neutrale) ‘Groene Kruis’ en in 1910 het R.-K. Wijkverpleging, dat in 1910 ‘Het Wit-Gele Kruis’ wordt.
Zustercongregaties. De ‘Zusters van Liefde’ uit Tilburg (in 1832 gesticht door bisschop J. Zwijsen) zijn vanaf 1843 werkzaam in o.a. het Catharinaziekenhuis (ook wel ‘Rooms Katholieke Binnenziekenhuis’, gestart op de plek van de huidige Heuvelgalerie). In Valkenswaard komen in 1896 (in de Maastrichterstraat) de ‘Franciscanessen van Oirschot’ werken in de Nicolaasparochie (onderwijs en zorg). De ‘Liefdezusters van Carolus Borromeus’ (ook ‘Zusters onder de Bogen’genoemd) nemen de ziekenzorg en andere taken op zich vanaf 1927 in de Antoniusparochie.
Groei van medische voorzieningen in de regio
In het eerste kwart van de twintigste eeuw zijn er vijf artsen (zonder specialismen) werkzaam in Eindhoven en in Woensel twee. In de regio is het niet veel beter. In Geldrop is één arts woonachtig, eerst dokter Jaspers tot 1902, en dan dokter L. van Erp, tot 1926. De uitbreiding van medische voorzieningen gaat in Geldrop wel snel vooruit, zodat in 1938 de Gemeentelijke Geneeskundige Dienst (GGD) ontstaat. Inwoners van de omliggende gemeenten maken er dankbaar gebruik van. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in 1943, wordt de Geldropse GGD omgevormd tot de ‘Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst Geldrop en Omstreken’ voor: Geldrop, Heeze, Leende, Asten, Someren, Budel, Maarheeze en, iets later, Nuenen. In Heeze dan. Daar heeft dokter Vierdag zijn praktijk vanaf 1894 en in Leende krijgt men in 1907 een vaste arts, dokter C. van der Mijlen. Son en Breugel heeft lange tijd geen arts, maar vanf 1924 wel een vaste vroedvrouw. (gegevens Jan van Oorschot en Jean Coenen).
Valkenswaard bouwt aan een eigen zorgstructuur
Valkenswaard krijgt in 1900 de eerste bevoegde arts, dokter B. Dagevos, als opvolger van heelmeester J. Gijrath. In 1906 komt dokter G. Kauling, specialist (tuberculose) erbij. Dokter Dagevos verbreedt de zorg in Valkenswaard met o.a. een kraamafdeling bij het lokale Carolusziekenhuis.
De eerste vroedvrouw in Valkenswaard is Mejuffrouw W. Verschueren, die in 1915 haar werk begint.
Het ‘Wit-Gele Kruis’, tegenwoordig ‘Zuidzorg’, krijgt in 1922 een afdeling in Valkenswaard, met Carolus als centraal punt, bij de Zusters onder de Bogen. In 1932 werken in de gemeente (toen nog alleen kerkdorp Valkenswaard) behalve de twee doktoren: twee vroedvrouwen en één kraamverpleegster. Passend in zorg voor de hygiëne komt er zelfs een gemeentelijk abattoir. En, met name ten behoeve van de Belgische vluchtelingen in de Eerste Wereldoorlog is er een ‘Rode Kruis’ nodig. Die wordt na de oorlog tijdelijk opgeheven om later weer opgericht te worden. Na WO I functioneren in Valkenswaard ‘Gezondheidscommissies’ voor de verbetering van de hygiëne. Er komt een zuigelingen- en kleuterconsultatiebureau. In WO II komt de EHBO-afdeling weer terug plus een Bloedtransfusiedienst.
De Districts-Gezondheidsdienst Valkenswaard
Evenals in Geldrop komen er na de oorlog meerdere gezondheidsvoorzieningen tot stand voor Valkenswaard en de dorpen eromheen. In de Vademecums en gemeentegidsen uit die tijd tekenen we op dat de Districts-GezondheidsDienst Valkenswaard (1968) als werkgebied heeft: Valkenswaard, Bergeijk, Bladel c.a., Eersel, Hoogeloon c.a., Luyksgestel, Reusel, Riethoven, Veldhoven, Vessem c.a., Waalre en Westerhoven.
Dat DGD-rayon blijft jaren zo al wordt er wel eens van bureau veranderd: van Dommelseweg 28 naar Valkenierstraat Oost 45 bijvoorbeeld. Dat blijft overigens ook Valkenierstraat als later de fusie met de ‘Gemeenschappelijke Gezondheidsdienst Geldrop en Omstreken’ uit Geldrop ontstaat en de ‘Gemeenschappelijke GezondheidsDienst (GGD) regio Geldrop-Valkenswaard’ ontstaat: kortom, de GGD-Zuidoost Brabant.
Op weg naar één GGD voor Zuidoost-Brabant
Er is eind tachtiger jaren van de twintigste eeuw al sprake van de ontwikkeling naar één GGD voor heel zuid-oost Brabant. Die discussie daarover zal zo’n twintig jaar duren.
Dan gaat het wel over samenwerking in de gezondheidszorg door de 21 regiogemeenten (!). Twintig gemeenten die in twee groepen (Geldrop, Valkenswaard) al samenwerken plus de GGD Eindhoven. Er vallen dan, naast visie, missie en afspraken over de kerntaken, heel veel praktische zaken te regelen.
De start van GGD Brabant-Zuidoost in 2006
De schaalvergroting lukt en vóór 2006 hebben de bestuurders ‘het plaatje rond’, zodat 1 januari 2006 ‘GGD Brabant-Zuidoost’ van start gaat. Deze ontwikkeling is trouwens landelijk, waarbij de indeling gelijk op gaat met die van de Veiligheidsregio’s (25) van Nederland. Bij ons: Veiligheidsregio Brabant-Zuidoost.
Eindhoven is het bestuurlijk centrum voor de nieuwe gezondheidsdienst: gebouw de Witte Dame, Clausplein 10.
Ook in de nieuwe samenstelling blijft elke gemeente verantwoordelijk voor de uitvoering van de ‘Wet Publieke Gezondheid’. Deze taak hebben de gemeenten bij de GGD belegd. Het bestuur van de GGD wordt daarom vertegenwoordigd door 21 wethouders die de ‘portefeuille publieke gezondheid’ in hun gemeente beheren.
Er is structureel samenwerking met andere stakeholders, zoals bijvoorbeeld huisartsen, welzijnsorganisaties, scholen, politie en zorginstellingen. Een omvangrijk geheel: 21 gemeenten, 800 professionele medewerkers voor 780.000 regionale inwoners van de volgende gemeenten: Asten, Bergeijk, Best, Bladel, Cranendonck, Deurne, Eersel, Eindhoven, Geldrop-Mierlo, Gemert-Bakel, Heeze-Leende, Helmond, Laarbeek, Nuenen, Oirschot, Reusel-de Mierden, Someren, Son en Breugel, Valkenswaard, Veldhoven en Waalre.
Motto GGD Brabant-Zuidoost: We stellen Gezondheid voorop!
‘Gezond zijn gunnen we iedereen. We streven naar gezondheidswinst voor alle inwoners in de regio. We helpen mensen om met fysieke, emotionele en sociale levensuitdagingen om te gaan en daarin zoveel mogelijk de eigen regie te voeren. Zo bewaken, beschermen en bevorderen wij de gezondheid van iedereen, met speciale aandacht voor kwetsbare mensen.’
De gemeenschappelijke regeling GGD Brabant-Zuidoost is de laatste circa tien jaar vijfmaal gewijzigd/verbeterd zodat die nu uitgebalanceerd werkt.
Uitgaande van de eerste vastgestelde gemeentelijke gezondheidsdienst, die van Eindhoven in 1926, kan men stellen dat de ‘organisatie GGD’ in onze regio honderd jaar bestaat.