Wat zijn monumenten?
Bij het woord monumenten denken velen in eerste instantie aan een standbeeld opgericht ter nagedachtenis aan een beroemd persoon, of aan een gedenkteken ter herinnering aan een belangrijke gebeurtenis in het verleden. In dit verband wordt echter onder monumenten verstaan (art. 1 van de Monumentenwet 1988):
- vervaardigde zaken welke van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun cultuurhistorische waarde;
- terreinen welke van algemeen belang zijn wegens daar aanwezige zaken als bedoeld onder 1.
Met andere woorden, het gaat om zaken die een boven-individueel belang vertegenwoordigen. Om dit doel op landelijk niveau te bereiken hanteert het Rijk een lijst waarop objecten zijn geplaatst die bijzondere bescherming behoeven. Op plaatselijk niveau kan ook een gemeente een lijst hanteren. Ook de gemeente Valkenswaard kent een dergelijke lijst.
Argumenten voor monumentenzorg
Men kan zeer veel argumenten aanvoeren die pleiten voor monumentenzorg en toch heeft men niet altijd aan de monumentenbescherming de aandacht gegeven die ze verdient. De argumenten zijn onder te brengen in:
- Oudheidkundige en cultuurhistorische argumenten
- Bouwkunstige en esthetische argumenten
- Recreatieve en toeristische argumenten
- Educatieve argumenten
- Economische argumenten
- Maatschappelijke argumenten
- Sociaal-psychologische argumenten
Gedeelde verantwoordelijkheid
In de praktijk zijn veel mensen dagelijks bezig met de zorg voor monumenten en historisch waardevolle stads- en dorpsstructuren. Dat zijn in de eerste plaats eigenaren van monumenten die hun panden onderhouden en restaureren. Verder zijn dat allerlei particuliere organisaties op plaatselijk, regionaal, provinciaal en nationaal niveau die zich op tal van manieren inzetten voor het behoud van ons patrimonium. Daarnaast draagt de overheid in belangrijke mate bij aan de zorg voor ons tastbare culturele erfgoed.
Achterste Brug 14, langgevelboerderij met grote en kleine schob
Zeer fraai gelegen oude boerderij in het gehucht Achterste Brug. Meest authentiek is de linker zijgevel. Op het dak een heel merkwaardige achthoekige schoorsteen. Een open en een dichte schob completeren het geheel.
Dommelse watermolen, Bergstraat 1
De molen is een dubbele onderslagmolen op de Dommel (17de eeuw en jonger). Oorspronkelijk stond hier een dubbele watermolen: op de linkeroever van de Dommel een korenmolen en op de rechteroever een oliemolen waar raapolie en lijnolie kon worden geproduceerd. De nog bestaande korenmolen is het rijksmonument. Van de oliemolen zijn alleen de fundering en het maalwerk bewaard gebleven. De huidige opbouw dateert uit 1982. Zij herbergt een molenaarswoning en is naar uiterlijke vorm een reconstructie van de vroegere molen.
Dorpsstraat 112, Borkel
Een Kempische langgevelboerderij uit 1771. Uitzonderlijk aan deze boerderij is de haaks op het achterhuis staande schuur. De boerderij werd in 1992 gerestaureerd.
Dorpsstraat 128, Borkel
Een Kempische langgevelboerderij uit 1778. Ook deze boerderij heeft een rieten wolfsdak met pannen. De oorspronkelijke kruiskozijnen met luiken zijn vervangen door T-kozijnen.
Huize Agnetendal, Dommelstraat 41
Dit is een voormalige pastorie uit 1815, die ligt op het terrein van het voormalige klooster St. Agnetendal. Mogelijk wordt de kern van het gebouw gevormd door een oudere voorganger. Het is een witgepleisterd pand met verdieping onder een met leien gelegd zadeldak met hoekschoorstenen. Op het terrein staan ook enkele bijgebouwen. Hierin is sinds 1910 de wasblekerij en kaarsenmakerij gevestigd. Op het terrein bevindt zich ook een gerestaureerd restant van een laat-middeleeuwse muur met steunberen.
Kerkhofstraat ongenummerd, grafkapel Maas-Leën
Deze grafkapel uit 1914 bevindt zich op de oude begraafplaats aan de Kerkhofstraat. Eenvoudige kapel op een ondergrondse grafkelder en vormgegeven in de stijl van de neo-gotiek.
Leenderweg 1, Huize Robijnenhof
Deze villa is een ontwerp van architect G. de Groot en dateert uit 1900. Zijn opdrachtgever was de dorpsarts dr. B. Dagevos. Het gebouw is verwant aan de stijl die de bekende bouwmeester Berlage ontwikkelde. Bijzonder is het opengewerkte torentje. Het smeedijzeren hek versterkt het statige geheel.
Maastrichterweg 16
Een woonhuis uit 1872. Het huis heeft een hoog pannen zadeldak tussen puntgevels en rollagen. Aan de achterkant is een uitbouw onder pannen zadeldak.
Markt 2, Weerderhuys
Deze vroegere hervormde kerk werd in 1890 gebouwd op de plaats van een oudere kerk uit 1809. Het gebouwtje is als trouwzaal in gebruik en de naam herinnert aan de oude grenskerk van Valkenswaard op de Beverbeekse heide onder Achel uit de periode toen de katholieken hun geloof niet vrij mochten uitoefenen. Bijzonder is het feit dat dit kerkje in de protestantse traditie is gebouwd als zogenoemde centraalbouw, maar in de stijl en vormentaal van de neo-gotiek welke stijl uitgesproken katholiek kan worden genoemd.
Markt 4
Deze woning uit 1884 is een goed voorbeeld van een deftig burgerhuis uit de 19de eeuw. Oorspronkelijk bestond het uit slechts een bouwlaag en is later pas verhoogd. Hier woonde in de 19de eeuw het schoolhoofd. In de achtertuin stond vroeger het dorpsschooltje.
Markt 15
Deze fabrikantenwoning uit 1906 is ontstaan door de verbouwing van een ouder pand. In de jaren negentig was het Cultuur Historisch Museum in dit pand gevestigd.
Markt 23, oude raadhuis
Het voormalige gemeentehuis is gebouwd in 1927-1928. De stijl is typerend voor de wijze waarop architect Ed Cuypers een raadhuis voor een groeiende gemeente zag. Aan diens bureau was ook zijn zwager Theo Taen Err Toung verbonden, die tekende voor dit ontwerp. In het pand is nu Galerie Lambèr ondergebracht.
Markt 53, Nicolaaskerk
Deze kerk van architect Jan Stuyt bepaalt sinds 1929 het silhouet van Valkenswaard. Op deze plaats bouwde architect K. Weber in de jaren 1859-1860 een kerk ter vervanging van de oude middeleeuwse kerk op de Oude Begraafplaats. Stuyt behield van deze kerk de neogotische toren, die echter geheel ommetseld en verhoogd werd, waardoor de toren veel rijziger werd dan diens voorganger.
Markt 55, pastorie
Dit pand is een gaaf bewaard laat-negentiende-eeuws herenhuis (1882). Het is een kubusvormig pand met een afgeplat schilddak.
Molen St. Antonius-Abt, Dorpsstraat 50
De ronde stenen bergkorenmolen (1867-1869) is na een brand in 1936 herbouwd. De laatste restauratie heeft plaats gehad in 1989. Samen met het aanpalende molenaarshuis en magazijn vormt hij een uniek ensemble.
Nieuwe Waalreseweg 189, 'Birkenhof', in de volksmond bekend als 'de bunker'
Deze voormalige bunker uit 1940-1944 is een goed en zeldzaam voorbeeld van camouflage-architectuur en een herinnering aan de Tweede Wereldoorlog.
Peperstraat 56, 'grote Leijenhuijsinge'
Dit pand uit 1664 en 19de eeuw is een bijzonder mooi en gaaf voorbeeld van een valkenierswoning zoals er in de 17de en 18de eeuw in Valkenswaard meerdere stonden.
Schafterdijk 40, Borkel
'De Drij Koningen' is een boerderij van het Kempische langgeveltype uit 1745. Bij de restauratie is de boerderij grotendeels herbouwd met behoud van delen van het muurwerk. Op het terrein staat ook een gerestaureerde karschob met rieten schilddak en er staan enkele oudere lindenbomen.
Urnenveld uit de late Bronstijd op sportpark Den Dries
De Bronstijd is de archeologische periode die loopt van ongeveer 2000 tot ongeveer 800 voor Christus. De tijd ontleent zijn naam aan de kennis over de productie en toepassing van het brons voor gebruiksvoorwerpen. In de late Bronstijd was het gebruik de stoffelijke resten van overledenen te verbranden en de crematieresten in urnen te begraven. Dat gebeurde geconcentreerd in zogenaamde urnenvelden. In 1954 is door de Rijksdienst voor Oudheidkundig Bodemonderzoek onderzoek daarna gedaan in de Geenhovense Heide. Een deel is toen bewust niet opgegraven en als archeologisch monument op de rijksmonumentenlijst geplaatst.
Venbergse watermolen, Molenstraat
In 1227 was al sprake van een graan-, olie- en schorsmolen. Het is nu een korenmolen, die werkt op waterkracht met een groot onderslagrad. Het molengebouw is zeer eenvoudig en werd met behoud van de oude constructie vernieuwd rond 1900.
Westerhovenseweg 2
Dit voormalige markante dorpscafé De Oranjeboom met boerderijgedeelte herinnert aan de geschiedenis van de Dommelsche Bierbrouwerij die hier is begonnen. Het is een boerderij van het langgeveltype met dwarsdeel uit 1825.
Overzicht van gemeentelijke monumenten
Bakkerstraat 57
Een industrieel monument. Het gebouw, dat in de volksmond bekend staat als 'het fabriekske', huisvestte vanaf 1904 de sigarenfabriek van de Gebroeders Neijnens die het merk 'Willem Buys' voerden. Na een periode van verval werd het in 1998 gerestaureerd, uitgebreid en tot woning bestemd.
Bergstraat 3
Deze voormalige molenaarswoning uit 1843 is, ondanks de wijzigingen, toch een goed voorbeeld van een molenaarshuis.
Brakenstraat 10-12
Het gaat hier om een dubbelpand, gebouwd in 1899 en verbouwd in 1921. Het is een voormalige linnenfabriek annex woonhuis. De linnenfabriek ‘Gebroeders Boot’ was operationeel tussen 1899 en circa 1921.
Dommelseweg 141
Dit pand uit circa 1900 heeft een wolfsdak met een aanbouw onder zadeldak en mooie metselwerkversieringen.
Dorpsstraat 49, Borkel
Een langgevelboerderij met dwarsdeel uit 1846 en eind 19de eeuw, die nu in gebruik is als woonhuis. Het is het geboortehuis van Mgr. Kuijpers, die apostolisch vicaris van Suriname is geweest. Dit pand is een gaaf voorbeeld van een deftige langgevelboerderij met motieven van het Kempense dorpshuis.
Dorpsstraat 50a, Borkel
In het centrum van Borkel, ten zuiden van de Dorpsstraat is tussen 1867 en 1869 een ronde stenen bergkorenmolen gebouwd. Deze molen die in 1966 op de Rijksmonumentenlijst is geplaatst werd rond 1900 in oostelijke richting uitgebreid met een bedrijfsruimte ten behoeve van een maalderij, graan- en meelopslag. In 1913 vond wederom een uitbreiding aan de oostkant plaats. In genoemd jaar liet mulder J. Theeuwes de molenaarswoning aanbouwen. Sinds de realisering van een vrijstaande woning in 1970 voor het gezin van de toenmalige molenaar, is de woning uit 1913 als opslagruimte in gebruik. Samen met de molen is er een unieke compositie ontstaan die aan het complex een heel eigen identiteit geeft.
Dorpsstraat 51, Borkel
Hier gaat het om het voormalige raadhuis uit 1857. Het is een goed voorbeeld van een eenvoudig dorpsraadhuis. Het pand werd gerestaureerd in 1982.
Dorpsstraat 74, Borkel
Deze langgevelboerderij met dwarsdeel uit het midden van de 19de eeuw heeft een prachtige landschappelijke ligging. Drie oude lindebomen voor het pand completeren het pittoreske beeld.
Hofstraat 2 / Bakkerstraat 1
De villa Den Hoek met een typerende hoekoplossing met ronde erker en balkon is gebouwd in 1936. Opdrachtgever was de dorpsarts dr. Van Rooij. Dit pand, dat Amsterdamse-Schoolmotieven en traditionele bouwvormen vermengt, is architectuurhistorisch van belang.
Hoppenbrouwers 19-21
Aan de Hoppenbrouwers 19-21 ligt een boerderij en woonhuis. De boerderij bestond al in 1832. In 1844 wordt het perceel gesplitst in woongedeelten, die ook al op de kaart van 1832 zichtbaar zijn.
Keersop 32
Langgevelboerderij met dwarsdeel (1763). Het pand is gerestaureerd en verbouwd. Fraai restant van de oorspronkelijke bebouwing van het oude gehucht nabij de voormalige watermolen op de Keersop.
Leenderweg 7
Aan de Leenderweg, nabij de villa Robijnenhof, staat de VILLA ZONNEKANT, gebouwd in opdracht van de Valkenswaardse sigarenfabrikant J.F.M. van Best. De villa werd gebouwd in 1928 in Engelse landschapsstijl naar een ontwerp van de Leidse architecten L. en J.A. van der Laan. De tuinmuur werd geplaatst in 1938. De opdrachtgever was Frans van Best die gehuwd was met Etty Wiegersma, een zus van de bekende arts uit Deurne. Frans was directeur van de fabriek die door zijn vader Antoon, diens broers Jan en Jasper en hun vader als eerste sigarenfabriek van Valkenswaard was gesticht. Het was een bedrijfstak die driekwart eeuw in Valkenswaard dominant was. Het object is vanwege de architectuurhistorische waarde en de gaafheid van belang. Het vormt bovendien een belangrijk voorbeeld uit het oeuvre van de architect.
Leenderweg 36
Nadat op 20 juli 1866 de spoorlijn door Valkenswaard was geopend kreeg het deel van de uitvalsweg naar Leende dat de Markt en het nieuwe station verbond, een extra ontwikkelingsimpuls. De straat won aan importantie en aanzien en trok daardoor ook notabelen aan die daar hun woning wilden bouwen. Burgemeester/zakenman Jasper van Best (1879-1903) liet er in 1881 op de splitsing van de Stationsstraat en de Achterstraat (thans Leenderweg resp. Hofstraat) een woonhuis bouwen uitgevoerd in één bouwlaag en vermoedelijk voorzien van een zadeldak. In 1898 kreeg het pand zijn huidige aanzien toen Jasper van Best het met een verdieping liet verhogen en voorzien van een met leien gedekte Franse kap. De aldus ontstane majestueuze villa in de toen gangbare eclectische stijl was een ontwerp van Ant. Van Hinsbergen (Nijmegen 1862-1926). Het pand bleef in de familie tot 1996 toen de laatste ongehuwde dochter er op ruim 100-jarige leeftijd overleed.
Leenderweg 42
Rond 1916 kocht M. Kievits het pand van de toenmalige herbergierster Maria Jaspers. Door architect Ant. Peels uit Valkenswaard is in 1920 een bouwtekening voor een nieuw café vervaardigd. De voorgevel van het pand is in zijn vorm en kleur uniek voor Valkenswaard. Daarnaast bevat de gevel van het pand elementen van de Jugendstil / Art Nouveau.
Leenderweg 44
In dit pand is bakkerij Hoekx gevestigd. In 1921 is een hinderwetvergunning voor een bakkerij afgegeven en de vergunning voor de bouw van een nieuwe bakkerij is van 1924. Het is een tweelaags winkel-woonhuis met een tentdak.
Leenderweg 46
Dit is een tweelaags alleenstaand woonhuis onder schilddak uit 1927. Het werd gebouwd door Hendricus Moonen, die sinds 1892 een sigarenfabriek aan de Blindesraat had, die feitelijk lag achter het huidige pand aan de Leenderweg 46.
Leenderweg 75
Dit pand is rond 1900 gebouwd in de stijl van de neorenaissance. Het is een pand met een vierkant oppervlak onder gecombineerd mansardedak en platdak. Op oude foto's is te zien dat daar toen de familie Lemmens-van Lieshout een winkel in ijzerwaren en rijwielen exploiteerde en waar ook gedestilllerd werd verkocht (De Roode Valk)
Maastrichterweg 23
Een fraai voorbeeld van een dorpswoonhuis uit het einde van de 19de eeuw. De gestucte raam- en deuromlijstingen, voorzien van een zogenaamde 'kuif', geven het geheel een voornaam uiterlijk. Aan de rechterkant is een bedrijfsgedeelte gebouwd met een traditionele vormgeving.
Markt 3
Deze typerende villa uit 1907 met elementen van de chalet-stijl is de voormalige woning van de hervormde predikant.
Markt 5
Een villa met schild- en zadeldak uit 1917. Gebouwd in opdracht van J. Heesterbeek, de stichter van de Hofnar sigarenfabriek.
Markt 9
Typerende fabrikantenwoning, die in zijn huidige vorm dateert uit 1905. Opdrachtgever was de sigarenfabrikant P. Moonen. De naast het huis gelegen schuur fungeerde als pakhuis voor tabak. Vervolgens is in het pand een filiaal van de Amsterdamsche Bank NV gevestigd geweest. Tegenwoordig is het complex in gebruik als woonhuis met aanhorigheden.
Markt 13
Dit woonhuis uit 1892 heeft een mansardedak en stucversiering rond ramen en deuren.
Markt 20, 'In de sleutel'
Dit pand uit de 17de en 18de eeuw is meerdere malen verbouwd en herinnert aan de oude schaal van het plein. Herberg 'In de sleutel' is bekend als voormalige waag- en vergaderplaats voor regenten.
Markt 31
Het voormalige HOTEL de Valk dateert uit 1902 en werd ontworpen door architect Grambeek. In februari 1948 werd het pand betrokken door F. Bedaux die er een apotheek met woning in vestigde. De bescherming geldt vooral de voorgevel met neogotische en neorenaissance elementen, die het oorspronkelijke aanzien grotendeels behouden heeft.
Markt 33
Dit pand uit 1913 is nu in gebruik als kantoorgebouw. Opvallend is de asymmetrische gevelopbouw.
Markt 45
Dit winkelpand, tevens woonhuis met zadeldak, dateert uit circa 1890 en ligt op de hoek van de Peperstraat en Markt en is in Valkenswaard beter bekend als de voormalige winkel van de gezusters Van Zon.
Mgr. Smetsstraat 29
Aan de zuidgrens van het dorp Dommelen gelegen, uit ca. 1900 daterende 'T-boerderij' met de voorgevel parallel aan de straat en bestaat uit een éénlaags woonhuis onder zadeldak en haaks daarop een bedrijfsgebouw. Vermoedelijk betreft het een voormalige langevelboerderij waarvan het woongedeelte is vervangen door de huidige woning. Het is het geboortehuis van mgr. Smets naar wie ook de straat is genoemd. Bij het woonhuis snoeilinden, wilgen en een ligusterhaag. Het pand vormt één van de dragers van de cultuurhistorische waarde van het voormalige gehucht 'De Hei'. Dat was de meest zuidelijke nederzetting van Dommelen aan de grens van de hei die vroeger van belang was in het agrarische eco-systeem.
Molenstraat 210, theehuisje en tuin
Het huisje is tussen 1880 en 1900 gebouwd. De toen in zwang zijnde neo-renaissancestijl, gekenmerkt door de lichtkleurige horizontale 'speklagen', overheerst het beeld. Het tuin- of theehuisje aan de Molenstraat is wat betreft vormgeving uniek in Valkenswaard en staat op het historische grondgebied van de oude Postelse Hoeve. Het huisje geeft op sociaal en cultuurhistorisch gebied een mooi beeld van de vrijetijdsbesteding van de vermogende Valkenswaardse industriëlen van de 19e eeuw. Daarbij is ook de natuurlijke omgeving beeldbepalend, met de parkaanleg en boerderijen in de directe nabijheid.
Oranje Nassaustraat 8, 'Carolus'
Dit pand uit 1927 van architect A. Boosten is een goed voorbeeld van een congregatieklooster met ziekenhuis en bejaardentehuis uit de jaren dertig. Het gebouw laat een gevarieerde detaillering zien in een menging van expressionistische Nieuw-zakelijke en Amsterdamse-Schoolvormen. Het pand heeft een culturele bestemming gekregen waartoe ook een tweetal musea behoort.
Oude Begraafplaats, Kerkhofstraat
Hoe oud de begraafplaats is, is niet met zekerheid bekend. Wel zeker is dat hier kort voor 1500 de middeleeuwse kerk van Valkenswaard werd gebouwd. Deze kerk is in gebruik gebleven tot 1860 toen er een nieuwe kerk op de Markt in gebruik werd genomen. De contouren van de kerk zijn in de vorm van bestrating herkenbaar gemaakt. Diverse keren werd de begraafplaats uitgebreid. Sinds 1900 is er een afzonderlijke protestantse begraafplaats. In die tijd werd de begraafplaats voor de eerste keer grootschalig uitgebreid door de aanleg van een afzonderlijke katholieke begraafplaats. Veel prominente Valkenswaardenaars vonden hier ook ook hun laatste rustplaats waaronder Karel Mollen, de laatste valkenier en hele families uit de sigarenindustrie. Het oudste nog aanwezige grafmonument is er een uit 1847. Het betreft het graf van de Engelsman Richard Hammond die hier in 1845 overleed. Bijzonder is ook de Calvarieberg uit 1932 naar ontwerp van architect Antoon Bogers. Ook een bekende Nederlander vond hier zijn laatste rustplaats: de voetbalcoach Rinus Michels. Bijzonder zijn ook een aantal monumentale bomen die hun eigen bijdrage leveren aan de beleving van deze gedenkwaardige plek.
Peperstraat 58, 'kleine Leijenhuijsinge'
De oorspronkelijke opzet van dit pand is uit de 17de of 18de eeuw. In 1988 is het huis herbouwd in zijn oorspronkelijke vorm en tot kantoor bestemd. Het pand is met nummer 57 verbonden door een korfboogpoort en een glazen loopbrug.
De foto's op deze webpagina zijn van G. Driesen en H. Wils.
